HISTORIA BUDOWY OBSERWATORIUM

Sebastian Ziółek

Historia powstania szkolnego obserwatorium astronomicznego, nazywanego też dostrzegalnią, okryta była mgłą tajemnicy. Zasadniczym problemem było ustalenie chronologii jego budowy. W publikacjach na temat naszej Szkoły podawano różne daty wybudowania obserwatorium, mocno odległe od siebie: 1957, 1965, 1967. W związku z przypadającą w 2012 r. 90. rocznicą powstania Mickiewiczowskiej Szkoły Średniej, zainspirowany przez p. Adama Strzelczyka, obecnego „władcę” naszego obserwatorium, postanowiłem przyjrzeć się nieco bliżej tej „szkolnej zagadce”. Sprawa wydawała się na pozór prosta. Otóż historię dostrzegalni przedstawił w obszernym artykule prof. Józef Kacalski, pomysłodawca jej utworzenia. Po zdobyciu tego tekstu, niedostępnego w naszej Szkole (użyczyły go zasoby Biblioteki Narodowej w Warszawie), okazało się, że prof. Kacalski niemal w detalach opisał trudny proces budowy kopuły, nie posługując się przy tym ani jedną datą! Rok 1967, w którym wydano tę publikację, pozwolił przynajmniej ustalić skąd w części opracowań wzięła się taka data powstania obserwatorium. Konieczne zatem stało się sięgnięcie do szkolnego archiwum, przechowującego protokoły posiedzeń Rady Pedagogicznej naszej Szkoły. Analizie poddane zostały księgi protokołów z lat 1957-1963.

Po raz pierwszy sprawa szkolnego obserwatorium pojawia się podczas obrad Rady Pedagogicznej w dniu 18 kwietnia 1959 r. na konferencji podsumowującej pracę szkoły w trzecim okresie roku szkolnego 1958/1959. Podczas omawiania pracy kółek zainteresowań w protokole zapisano, że kółko astronomiczne „pracuje nad poznaniem jak największej liczby gwiazdozbiorów przez obserwację, pogadanki, filmy, projektuje budowę dostrzegalni astronomicznej”. Natomiast na konferencji podsumowującej wspomniany rok szkolny, w dniu 24 czerwca 1959 r. dyrektor Szkoły, Ludwik Markowiak, wśród celów do realizacji w kolejnym roku szkolnym wymienił „zorganizowanie i wyposażenie dostrzegalni astronomicznej”. Na konferencji tej ponownie zaprezentowano sprawozdania z działalności kółek przedmiotowych. I tak „kółko miłośników astronomii przeprowadzało obserwację nieba, pogadanki oraz wyświetlało filmy, których celem było wykazanie jedności budowy wszechświata”. Radę poinformowało również, że odbyły się w minionym roku szkolnym wycieczki klas VII c i VIII c do Planetarium w Chorzowie.

O tym że obserwatorium jest w trakcie budowy, dowiadujemy się po raz pierwszy z obrad Rady Pedagogicznej w dniu 30 września 1959 r. Przeprowadzono wtedy dyskusję na temat wychowania patriotycznego na zajęciach szkolnych i pozaszkolnych, podczas której J. Kacalski powiedział, że „w pracy koła astronomicznego nauczanie patriotyzmu ludowego można wzbudzić już przez omówienie wkładu M. Kopernika do rozwoju astronomii światowej, a także do rozwoju współczesnej myśli astronomicznej. Do tego będzie także służyła budowana dostrzegalnia astronomiczna”. Pracę niewykończonej jeszcze dostrzegalni oraz budowę dla niej przyrządów, Szkoła zgłosiła do Kuratorium Oświaty w grudniu 1959 r. jako przykład prowadzenia eksperymentów pedagogicznych.

Po raz kolejny zagadnienie budowy dostrzegalni pojawiło się na konferencji Rady Pedagogicznej w dniu 1 sierpnia 1960 r. Dyr. L. Markowiak poinformował zebranych, że w przyszłym roku szkolnym (1960/1961): „zostanie ukończona budowa nowoczesnego obserwatorium astronomicznego której koszt wyniesie około 100 tys. złotych”. Na kolejnym posiedzeniu Rady Pedagogicznej, w dniu 4 listopada 1960 r., kuratoryjny wizytator J. Suchowski podkreślił istnienie w szkole „jedynej chyba w Polsce dostrzegalni astronomicznej” oraz dodał, że „w szkole istnieją pracownie: fizyczna, z pewnością jedna z lepszych (…) uwzględniając dostrzegalnię astronomiczną – jedną z pierwszych w Polsce. Ob. Kacalski wkłada w utrzymanie tej pracowni b.dużo troski i wysiłku”. Jednak prace nad obserwatorium szły bardzo powoli. Na tej samej konferencji J. Kacalski oraz zaangażowany w prace nad budową obserwatorium wicedyrektor Szkoły i nauczyciel fizyki prof. Augustyn Demarczyk: „podnosili w swoich wypowiedziach trudności w ostatecznym wykonaniu zamówień dla dostrzegalni w elementach składowych i robociźnie. Natrafia się na objawy niesumienności w wykonaniu drobnych, lecz precyzyjnych części składowych, gdyż są one w procesie produkcyjnym zbyt pracochłonne i dają małe efekty finansowe dla przedsiębiorstw. Gdyby Śl. Jednostka KBW (mowa o Śląskiej Jednostce Wojsk Inżynieryjnych Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego – S.Z.) posiadała charakter przedsiębiorstwa usługowego, szkoła miałaby ułatwione zadanie ostatecznego zmontowania dostrzegalni. Szkoła doznaje ze strony dowództwa Jednostki pomocy w różnej formie, przecież nadużywać jego życzliwości nie można”. Z tych powodów nie udało się w pełni zbudować i wyposażyć obserwatorium w roku szkolnym 1960/1961. Nie można też dokładnie ustalić kiedy zamontowano kopułę dostrzegalni. Jej najwcześniejsze zdjęcie znajdujące się w szkolnych zbiorach zostało zrobione 20 lutego 1961 r. i przedstawia kopułę jeszcze bez zamykającego ją okna.

Wydaje się jednak, że mimo niewykończenia kopuły dostrzegalni i braku stałego teleskopu, korzystano z niej. Na konferencja Rady Pedagogicznej w dniu 27 czerwca 1961, przedstawiono pracę szkolnych astronomów: „Kółko astronomiczne liczy 38 członków spośród uczniów klas jedenastych, z których każdy prenumerował czasopismo „Urania”. Zadaniem członków była obserwacja gwiazd, mgławic, planet, księżyca przy pomocy lunetki pryzmatycznej. Specjalna grupa zajmowała się obserwacją plam na słońcu. Odbywały się zebrania referalno-dyskusyjne połączone z projekcją filmów”. Uroczystego otwarcia obserwatorium dokonano w dniu 21 listopada 1961 r.(informacja uzyskana od absolwenta Szkoły). Z kolei na posiedzeniu Rady 30 czerwca 1962 r. J. Kacalski omówił „pracę kółka astronomicznego bazującego na własnym szkolnym obserwatorium astronomicznym”. Wreszcie,1 lutego 1963 r., na zebraniu Rady „Kol. Kacalski poinformował, że pracownia fizyczno-astronomiczna zyskała nową pomoc naukową w postaci teleskopu, który znacznie przyczyni się do praktycznego opanowania wielu partii materiału”. Był to teleskop typu Cassegraina o średnicy 25 cm i ogniskowej 380 cm. Natomiast na konferencji podsumowującej rok szkolny 1962/1963, w dniu 3 lipca 1963 r. dyr. L. Markowiak ogłosił, że: „Oddano do użytku szkoły obserwatorium astronomiczne”. Zatem w roku szkolnym 2012/2013, kiedy przypadają obchody jubileuszu 90-lecia istnienia Szkoły, możemy również obchodzić jubileusz 50-lecia istnienia naszego szkolnego obserwatorium astronomicznego, które w pełni wyposażone oddano do użytku uczniów w roku szkolnym 1962/1963. Po szczegóły jego powstawania odsyłam do zamieszczonego na stronie artykułu prof. J. Kacalskiego.



Muzeum Internetowe Pamiątek Historycznych Zespołu Szkół nr 1 im. A. Mickiewicza w Lublińcu
Przygotowanie materiałów: dr Sebastian Ziółek z zespołem uczniowskim: Agata Giemza, Marlena Kluba, Agnieszka Konieczna, Jakub Wandzich.
Wykonanie strony www: mgr Adam Strzelczyk z zespołem uczniowskim: Błażej Mzyk, Jakub Nahajowski, Joanna Woś.
Administracja i aktualizacja muzeum od 2013 roku: dr Sebastian Ziółek, mgr Adam Strzelczyk.